Wypowiedzenie umowy o pracę za porozumieniem stron a prawa pracownika

W codziennej praktyce prawa pracy niezwykle często dochodzi do pomieszania pojęć prawnych, co może prowadzić do poważnych konsekwencji dla obu stron stosunku pracy. Jednym z najpowszechniejszych błędów terminologicznych jest sformułowanie „wypowiedzenie umowy o pracę za porozumieniem stron”. W rzeczywistości polski Kodeks pracy nie zna takiej instytucji. Mamy do czynienia z dwoma zupełnie odrębnymi trybami rozwiązania stosunku pracy: jednostronnym wypowiedzeniem umowy przez jedną ze stron oraz dwustronnym rozwiązaniem umowy na mocy porozumienia stron. Choć cel obu tych czynności jest identyczny – zakończenie współpracy – to mechanizmy ich działania, wpływ na prawa pracownika oraz konsekwencje ubezpieczeniowe i socjalne różnią się diametralnie. W niniejszym artykule szczegółowo analizujemy, jak podpisanie porozumienia stron wpływa na sytuację prawną pracownika, jakie niesie za sobą ryzyka oraz jakie uprawnienia można w ten sposób zabezpieczyć.

Rozwiązanie umowy za porozumieniem stron a wypowiedzenie – na czym polega różnica?

Aby w pełni zrozumieć sytuację prawną pracownika, należy najpierw precyzyjnie rozgraniczyć oba tryby zakończenia stosunku pracy przewidziane w Kodeksie pracy.

Wypowiedzenie umowy o pracę jest jednostronną czynnością prawną. Oznacza to, że pracownik lub pracodawca podejmuje samodzielną decyzję o zakończeniu współpracy i składa drugiej stronie stosowne oświadczenie woli. Do skuteczności wypowiedzenia nie jest wymagana zgoda drugiej strony. Z chwilą doręczenia pisma rozpoczyna się bieg okresu wypowiedzenia, którego długość zależy od stażu pracy u danego pracodawcy i wynosi od 2 tygodni do 3 miesięcy. W okresie tym pracownik zachowuje wszystkie swoje prawa, w tym prawo do wynagrodzenia, a stosunek pracy rozwiązuje się automatycznie z upływem ostatniego dnia okresu wypowiedzenia.

Z kolei rozwiązanie umowy o pracę na mocy porozumienia stron to czynność dwustronna. Jest to w istocie umowa pomiędzy pracodawcą a pracownikiem, w której obie strony zgodnie oświadczają, że chcą zakończyć stosunek pracy na wspólnie ustalonych warunkach. Najważniejszą cechą porozumienia stron jest pełna swoboda w kształtowaniu jego treści. Strony mogą swobodnie określić termin rozwiązania umowy, zasady rozliczeń finansowych, kwestie ewentualnych odpraw czy zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy. Porozumienie stron może dotyczyć każdego rodzaju umowy o pracę – na okres próbny, na czas określony oraz na czas nieokreślony.

Kluczowe prawa pracownika przy porozumieniu stron – co można wynegocjować?

Wiele osób uważa, że podpisanie porozumienia stron oznacza rezygnację z wszelkich praw pracowniczych. Jest to mit. Ponieważ porozumienie jest umową, pracownik ma prawo negocjować jej warunki. W praktyce oznacza to, że przy odpowiedniej postawie można wypracować warunki znacznie korzystniejsze niż te wynikające z tradycyjnego okresu wypowiedzenia.

Elastyczne ustalenie terminu zakończenia pracy

W przypadku jednostronnego wypowiedzenia strony są ściśle związane terminami ustawowymi. Przy porozumieniu stron stosunek pracy może ulec rozwiązaniu w dowolnym, wspólnie wybranym terminie. Może to być ten sam dzień, w którym podpisano dokument, koniec bieżącego tygodnia, a nawet termin odległy o kilka miesięcy. Jest to ogromna zaleta dla pracowników, którzy znaleźli nową posadę i chcą natychmiast zmienić pracodawcę bez konieczności świadczenia pracy przez trzymiesięczny okres wypowiedzenia.

Zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy

W treści porozumienia strony mogą zapisać, że do dnia rozwiązania umowy pracownik zostaje zwolniony z obowiązku świadczenia pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Choć taka możliwość istnieje również przy jednostronnym wypowiedzeniu, to w porozumieniu stron stanowi to element wspólnych uzgodnień, dający pracownikowi gwarancję wolnego czasu na poszukiwanie nowego zatrudnienia przy jednoczesnym zachowaniu płynności finansowej.

Odprawa pieniężna i dodatkowe świadczenia

Kodeks pracy nie nakłada na pracodawcę obowiązku wypłaty odprawy przy standardowym porozumieniu stron. Jednak w ramach swobody umów pracownik może wynegocjować odprawę gwarantowaną lub rekompensatę za dobrowolne odejście. Często pracodawcy, chcąc uniknąć długotrwałej profesjonalnej procedury zwolnień grupowych lub indywidualnych z przyczyn niedotyczących pracowników, oferują atrakcyjne pakiety finansowe w zamian za zgodne podpisanie porozumienia.

Czego pracownik nie traci przy podpisaniu porozumienia?

Podpisanie porozumienia stron nie oznacza utraty praw bezwzględnie obowiązujących, których strony nie mogą wyłączyć drogą umowy. Do najważniejszych z nich należą:

Prawo do ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy: Jeśli do dnia rozwiązania stosunku pracy pracownik nie wykorzysta przysługującego mu urlopu w naturze, pracodawca ma bezwzględny obowiązek wypłacić mu ekwiwalent pieniężny. Zapis w porozumieniu, w którym pracownik zrzeka się ekwiwalentu, jest nieważny z mocy prawa.
Prawo do terminowej wypłaty wynagrodzenia: Pracodawca musi wypłacić należne wynagrodzenie za pracę wykonaną do dnia rozwiązania umowy, wraz ze wszystkimi dodatkami, najpóźniej w ostatnim dniu trwania stosunku pracy.
Prawo do otrzymania świadectwa pracy: Pracodawca ma obowiązek wydać świadectwo pracy w dniu, w którym następuje rozwiązanie stosunku pracy. W świadectwie tym jako tryb rozwiązania umowy zostanie wskazane porozumienie stron.

Ciemna strona porozumienia stron – na co uważać?

Choć porozumienie stron wydaje się bezkonfliktowym i szybkim sposobem na rozstanie z firmą, niesie ze sobą poważne ryzyka, o których pracownik musi wiedzieć przed złożeniem podpisu.

Utrata ochrony przed zwolnieniem

Polskie prawo pracy chroni określone grupy pracowników przed wypowiedzeniem umowy. Dotyczy to m.in. kobiet w ciąży, pracowników w wieku przedemerytalnym, osób przebywających na urlopach macierzyńskich czy zwolnieniach lekarskich. Należy jednak pamiętać, że ochrona ta dotyczy wyłącznie jednostronnego wypowiedzenia umowy przez pracodawcę. Jeśli pracownik należący do grupy chronionej dobrowolnie podpisze porozumienie stron, ochrona ta przestaje działać, a umowa rozwiązuje się w ustalonym terminie. Pracodawcy niekiedy wykorzystują nieświadomość pracowników, nakłaniając ich do podpisania porozumienia w okresie, w którym nie mogliby ich legalnie zwolnić.

Brak prawa do dni na poszukiwanie pracy

W przypadku jednostronnego wypowiedzenia umowy przez pracodawcę, pracownikowi przysługują dni robocze na poszukiwanie pracy, za które zachowuje prawo do wynagrodzenia. Przy rozwiązaniu umowy za porozumieniem stron uprawnienie to nie przysługuje z mocy prawa. Można je jednak wprowadzić jako dodatkowy zapis w treści samego porozumienia.

Utrata prawa do natychmiastowego zasiłku dla bezrobotnych

To jedna z najbardziej dotkliwych konsekwencji podpisania porozumienia stron, o której wielu pracowników dowiaduje się dopiero w urzędzie pracy. Zgodnie z przepisami o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, osoba, która rozwiązała umowę na mocy porozumienia stron, otrzyma zasiłek dla bezrobotnych dopiero po upływie 90 dni od dnia zarejestrowania się w urzędzie. Ponadto okres pobierania zasiłku ulega skróceniu o te 90 dni.

Istnieją jednak kluczowe wyjątki od tej zasady. Opóźnienie w wypłacie zasiłku nie nastąpi, jeżeli porozumienie stron zostało zawarte z powodu:

Likwidacji pracodawcy lub zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn dotyczących zakładu pracy.
Zmiany miejsca zamieszkania pracownika, która uniemożliwia dalsze wykonywanie pracy u dotychczasowego pracodawcy.
Rozwiązania umowy w związku z ciężkim naruszeniem podstawowych obowiązków wobec pracownika przez pracodawcę.

Aby uniknąć problemów w urzędzie pracy, w treści porozumienia stron należy bezwzględnie zawrzeć zapis wskazujący, że przyczyna rozwiązania umowy leży po stronie pracodawcy.

Odprawa przy porozumieniu stron z przyczyn niedotyczących pracownika

Jeżeli pracodawca zatrudnia co najmniej 20 pracowników, ma do niego zastosowanie ustawa o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Przepisy te stosuje się również w sytuacji, gdy rozwiązanie umowy następuje na mocy porozumienia stron, o ile inicjatywa wyszła od pracodawcy, a przyczyny zakończenia stosunku pracy leżą wyłącznie po jego stronie.

W takim przypadku pracownikowi przysługuje odprawa pieniężna, której wysokość zależy od stażu pracy u danego pracodawcy i wynosi jedno-, dwu- lub trzymiesięczne wynagrodzenie. Aby zabezpieczyć prawo do odprawy, pracownik powinien dopilnować, by w porozumieniu wyraźnie wskazano faktyczną przyczynę rozwiązania umowy.

Czy można wycofać się z podpisanego porozumienia stron?

Rozwiązanie umowy za porozumieniem stron jest umową regulowaną przepisami Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że raz złożony podpis niezwykle trudno wycofać. Nie ma tutaj zastosowania instytucja odwołania do sądu pracy w terminie 21 dni, jaka przysługuje przy jednostronnym wypowiedzeniu umowy przez pracodawcę.

Jedyną drogą do unieważnienia podpisanego porozumienia jest wykazanie wady oświadczenia woli. W praktyce pracownicy najczęściej powołują się na:

Błąd: Na przykład pracownica w chwili podpisywania porozumienia nie wiedziała, że jest w ciąży. Orzecznictwo Sądu Najwyższego stoi na stanowisku, że kobieta, która podpisała porozumienie stron, nie wiedząc o stanie ciąży, może uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli jako złożonego pod wpływem błędu.
Groźbę bezprawną: Sytuacja, w której pracodawca bezprawnie zmusza pracownika do podpisu, grożąc zwolnieniem dyscyplinarnym bez żadnych podstaw faktycznych. Jeśli pracodawca miał uzasadnione podstawy do dyscyplinarki, poinformowanie o tym pracownika nie jest uznawane za groźbę bezprawną.

Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu lub groźby wymaga złożenia pracodawcy pisemnego oświadczenia w terminie roku od wykrycia błędu lub ustania stanu obawy. Sprawy te są jednak niezwykle trudne dowodowo i zazwyczaj kończą się w sądzie pracy.

Procedura krok po kroku – jak bezpiecznie podpisać porozumienie stron?

Jeśli pracodawca proponuje Ci rozwiązanie umowy za porozumieniem stron, nie działaj pod wpływem emocji. Zastosuj się do poniższej procedury, aby w pełni zabezpieczyć swoje prawa:

Poproś o czas do namysłu: Nigdy nie podpisuj dokumentów na tym samym spotkaniu. Poproś o projekt porozumienia i powiedz, że musisz go przeanalizować lub skonsultować z prawnikiem.
Przeanalizuj przyczyny: Ustal, dlaczego pracodawca proponuje to rozwiązanie. Jeśli powodem są cięcia budżetowe, dopilnuj, aby ta informacja znalazła się w treści dokumentu.
Sformułuj swoje warunki: Jeśli zgadzasz się na odejście, określ swoje oczekiwania finansowe, np. dodatkową odprawę lub zwolnienie ze świadczenia pracy.
Sprawdź zapisy dotyczące urlopu: Upewnij się, czy w porozumieniu jest mowa o wykorzystaniu urlopu w naturze, czy o wypłacie ekwiwalentu. Unikaj niejasnych sformułowań o zrzeczeniu się roszczeń.
Podpisz dokument w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach: Jeden egzemplarz musi pozostać w Twoich rękach. Upewnij się, że dokument zawiera datę, podpisy obu stron oraz precyzyjną datę rozwiązania stosunku pracy.

Praktyczny przykład z życia

Pani Anna pracowała jako specjalistka ds. marketingu na podstawie umowy na czas nieokreślony. Jej staż pracy w firmie wynosił 5 lat. W związku z restrukturyzacją działu marketingu, dyrektor personalny zaproponował jej rozwiązanie umowy za porozumieniem stron. Zaproponowano jej zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy przez jeden miesiąc.

Pani Anna wiedziała, że jej standardowy okres wypowiedzenia wynosiłby 3 miesiące. Gdyby zgodziła się na propozycję pracodawcy w pierwotnej wersji, straciłaby dwa miesiące wynagrodzenia, a w urzędzie pracy musiałaby czekać 90 dni na zasiłek, ponieważ w projekcie porozumienia nie wskazano przyczyny leżącej po stronie pracodawcy.

Pani Anna nie podpisała dokumentu od razu. Przedstawiła kontrpropozycję: zgodzi się na porozumienie stron, pod warunkiem, że pracodawca wypłaci jej odprawę w wysokości dwumiesięcznego wynagrodzenia oraz wpisze do porozumienia, że rozwiązanie umowy następuje z przyczyn niedotyczących pracownika. Pracodawca zgodził się na te warunki. Dzięki temu Pani Anna otrzymała odprawę, zachowała prawo do natychmiastowego zasiłku dla bezrobotnych i rozstała się z firmą na korzystnych warunkach.

Podsumowanie

Rozwiązanie umowy o pracę za porozumieniem stron to przydatne narzędzie, które pozwala na szybkie zakończenie stosunku pracy. Daje ono ogromną elastyczność, ale wymaga od pracownika pełnej świadomości swoich praw. Pamiętaj, że nikt nie może zmusić Cię do podpisania porozumienia. Jeśli warunki oferowane przez pracodawcę są niekorzystne, często bezpieczniejszym rozwiązaniem jest pozostanie przy tradycyjnym trybie wypowiedzenia umowy o pracę, który gwarantuje pełną ochronę kodeksową i prawo do odwołania się do sądu pracy.