Wielka brytania obywatelstwo a obowiązki cudzoziemca albo pracodawcy

Wyjście Zjednoczonego Królestwa z Unii Europejskiej, powszechnie znane jako Brexit, diametralnie zmieniło sytuację prawną obywateli Wielkiej Brytanii mieszkających i pracujących w Polsce. Dawne przywileje wynikające z unijnej swobody przepływu osób odeszły w przeszłość, a brytyjscy migranci oraz ich polscy pracodawcy musieli stawić czoła nowym, skomplikowanym procedurom administracyjnym. Obecnie status prawny obywatela Wielkiej Brytanii w Polsce zależy w głównej mierze od daty jego przyjazdu do naszego kraju oraz celu pobytu. W niniejszym opracowaniu szczegółowo omawiamy obowiązki prawne ciążące na brytyjskich cudzoziemcach, zadania stojące przed polskimi pracodawcami, a także procedury uzyskiwania kart pobytu, ubiegania się o polskie obywatelstwo oraz ewentualnego odwoływania się od niekorzystnych decyzji administracyjnych wydawanych przez wojewodów.

Status prawny obywateli Wielkiej Brytanii po Brexicie

Aby precyzyjnie określić obowiązki cudzoziemca z Wielkiej Brytanii oraz zatrudniającego go podmiotu, należy dokonać kluczowego podziału na dwie grupy migrantów. Pierwszą grupę stanowią beneficjenci Umowy Wystąpienia (Withdrawal Agreement), czyli osoby, które legalnie mieszkały lub pracowały w Polsce przed dniem 31 grudnia 2020 roku i nadal tu przebywają. Druga grupa to osoby, które przybyły do Polski po 1 stycznia 2021 roku. Te ostatnie są traktowane jako obywatele państw trzecich, co oznacza, że podlegają ogólnym przepisom ustawy o cudzoziemcach, a ich pobyt i praca wymagają uzyskania odpowiednich zezwoleń.

Beneficjenci Umowy Wystąpienia zachowali większość swoich dotychczasowych praw, w tym prawo do swobodnego podejmowania pracy bez konieczności uzyskiwania zezwolenia na pracę. Musieli oni jednak dopełnić formalności związanych z wymianą dotychczasowych dokumentów pobytowych na nowe dokumenty potwierdzające ich status beneficjenta. Z kolei Brytyjczycy przybywający do Polski po okresie przejściowym muszą przejść pełną procedurę legalizacyjną, analogicznie jak obywatele innych państw trzecich, na przykład Stanów Zjednoczonych czy Kanady. Oznacza to konieczność uzyskania wizy lub zezwolenia na pobyt czasowy, a także zezwolenia na pracę, o ile nie zachodzą szczególne przesłanki zwalniające z tego obowiązku.

Obowiązki brytyjskiego cudzoziemca w Polsce

Każdy obywatel Wielkiej Brytanii, który planuje pobyt w Polsce przekraczający 90 dni w okresie 180-dniowym, ma obowiązek zalegalizować swój pobyt. W zależności od statusu, procedury te różnią się stopniem skomplikowania. Dla nowych migrantów podstawowym krokiem jest złożenie wniosku o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy. Wniosek ten składa się do wojewody właściwego ze względu na miejsce pobytu cudzoziemca. Do obowiązków cudzoziemca należy również dopełnienie obowiązku meldunkowego oraz uzyskanie numeru PESEL, co ułatwia funkcjonowanie w polskich realiach urzędowych i podatkowych.

Karta pobytu – kluczowy dokument tożsamości

Karta pobytu jest dokumentem potwierdzającym tożsamość cudzoziemca podczas jego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz uprawniającym go, wraz z dokumentem podróży, do wielokrotnego przekraczania granicy bez konieczności uzyskiwania wizy. Aby uzyskać kartę pobytu, obywatel Wielkiej Brytanii musi złożyć odpowiedni wniosek, dołączyć do niego aktualne fotografie, uiścić opłatę skarbową oraz przedstawić dokumenty potwierdzające cel pobytu. Dokumentami takimi mogą być umowa o pracę, potwierdzenie prowadzenia działalności gospodarczej, zaświadczenie o podjęciu studiów lub dokumenty potwierdzające więzy rodzinne z obywatelem Polski.

Wojewoda, jako organ pierwszej instancji, prowadzi postępowanie wyjaśniające, weryfikując, czy cudzoziemiec nie stanowi zagrożenia dla obronności lub bezpieczeństwa państwa oraz czy rzeczywiście spełnia warunki do udzielenia zezwolenia. W trakcie procedury pobierane są również odciski palców cudzoziemca, co wymaga jego osobistego stawiennictwa w urzędzie wojewódzkim. Należy pamiętać, że karta pobytu ma określony termin ważności i cudzoziemiec musi z odpowiednim wyprzedzeniem złożyć wniosek o jej przedłużenie lub o udzielenie kolejnego zezwolenia.

Obowiązki pracodawcy zatrudniającego obywatela Wielkiej Brytanii

Zatrudnienie obywatela Wielkiej Brytanii wiąże się z szeregiem obowiązków po stronie polskiego pracodawcy. Naruszenie tych procedur może skutkować dotkliwymi karami finansowymi dla firmy oraz odpowiedzialnością wykroczeniową lub karną osób zarządzających przedsiębiorstwem. Pracodawca musi przede wszystkim zweryfikować legalność pobytu cudzoziemca przed dopuszczeniem go do pracy. Oznacza to konieczność dokładnego zbadania dokumentów przedstawionych przez kandydata do pracy.

Do najważniejszych obowiązków pracodawcy należą:

Żądanie od cudzoziemca przedstawienia ważnego dokumentu uprawniającego do pobytu w Polsce przed rozpoczęciem pracy. Może to być wiza krajowa, karta pobytu lub inny dokument określony w przepisach.
Sporządzenie kopii tego dokumentu i przechowywanie jej w aktach osobowych pracownika przez cały okres zatrudnienia cudzoziemca, na wypadek kontroli Państwowej Inspekcji Pracy lub Straży Granicznej.
Ustalenie, czy posiadany przez cudzoziemca dokument pobytowy uprawnia go do wykonywania pracy na terytorium RP. Niektóre dokumenty pobytowe, na przykład wiza turystyczna, kategorycznie wykluczają możliwość legalnego zatrudnienia.
Uzyskanie odpowiedniego zezwolenia na pracę, na przykład zezwolenia typu A, chyba że cudzoziemiec jest zwolniony z tego obowiązku na mocy przepisów szczególnych.
Zgłoszenie pracownika do ubezpieczeń społecznych w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych w ustawowym terminie siedmiu dni od dnia rozpoczęcia pracy oraz terminowe odprowadzanie składek i zaliczek na podatek dochodowy.

Ponadto pracodawca ma obowiązek poinformować wojewodę o wszelkich zmianach dotyczących zatrudnienia cudzoziemca, takich jak przerwanie pracy, zmiana stanowiska czy warunków płacowych, o ile praca była wykonywana na podstawie zezwolenia. Niedopełnienie tych obowiązków informacyjnych stanowi naruszenie przepisów prawa pracy i podlega karze grzywny.

Zwolnienia z obowiązku posiadania zezwolenia na pracę

Warto wiedzieć, że nie każdy obywatel Wielkiej Brytanii musi posiadać zezwolenie na pracę, aby móc legalnie pracować w Polsce. Polski ustawodawca przewidział szereg wyjątków, które ułatwiają zatrudnienie określonych kategorii cudzoziemców. Do najważniejszych zwolnień należą sytuacje, w których cudzoziemiec:

Jest beneficjentem Umowy Wystąpienia i posiada odpowiedni dokument potwierdzający ten status.
Posiada zezwolenie na pobyt stały w Rzeczypospolitej Polskiej.
Posiada zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej udzielone przez polskie organy.
Jest małżonkiem obywatela polskiego i posiada zezwolenie na pobyt czasowy udzielone w związku z zawarciem związku małżeńskiego.
Posiada zezwolenie na pobyt czasowy w celu kształcenia się na studiach wyższych na polskiej uczelni.
Jest absolwentem polskich szkół ponadpodstawowych, stacjonarnych studiów wyższych lub stacjonarnych studiów doktoranckich na polskich uczelniach.

W przypadku korzystania ze zwolnienia, pracodawca jest zwolniony z obowiązku ubiegania się o zezwolenie na pracę, jednak nadal ciąży na nim obowiązek zweryfikowania i skopiowania dokumentu pobytowego cudzoziemca oraz przechowywania go w aktach osobowych.

Kary za niedopełnienie obowiązków przez pracodawcę i cudzoziemca

Lekceważenie przepisów dotyczących legalizacji pobytu i pracy cudzoziemców wiąże się z poważnymi konsekwencjami prawnymi dla obu stron stosunku pracy. Państwowa Inspekcja Pracy oraz Straż Graniczna regularnie przeprowadzają kontrole w polskich przedsiębiorstwach, weryfikując legalność zatrudnienia obcokrajowców.

Dla pracodawcy powierzenie nielegalnego wykonywania pracy cudzoziemcowi stanowi wykroczenie zagrożone karą grzywny od tysiąca do nawet trzydziestu tysięcy złotych. W skrajnych przypadkach, gdy pracodawca uporczywie narusza prawa pracownicze lub stosuje formy wyzysku, sprawa może zostać skierowana na drogę postępowania karnego. Ponadto podmiot zatrudniający nielegalnie cudzoziemców może zostać pozbawiony możliwości korzystania ze środków publicznych, w tym funduszy unijnych, oraz ubiegania się o zamówienia publiczne.

Dla cudzoziemca nielegalne wykonywanie pracy lub nielegalny pobyt w Polsce również niosą za sobą dotkliwe konsekwencje. Wojewoda lub komendant Straży Granicznej może wydać decyzję o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu, co wiąże się z koniecznością opuszczenia terytorium Polski i strefy Schengen. Decyzja ta określa również okres zakazu ponownego wjazdu, który może wynosić od sześciu miesięcy do nawet pięciu lat. Ponadto cudzoziemiec może zostać ukarany grzywną.

Droga do polskiego obywatelstwa dla obywatela Wielkiej Brytanii

Dla wielu obywateli Wielkiej Brytanii, którzy związali swoje życie osobiste i zawodowe z Polską, naturalnym krokiem jest ubieganie się o polskie obywatelstwo. Uzyskanie obywatelstwa polskiego eliminuje konieczność cyklicznego odnawiania kart pobytu oraz uzyskiwania zezwoleń na pracę, a także przywraca pełnię praw przysługujących obywatelom Unii Europejskiej. Istnieją dwie główne ścieżki uzyskania obywatelstwa: uznanie za obywatela polskiego oraz nadanie obywatelstwa przez Prezydenta RP.

Uznanie za obywatela polskiego to procedura administracyjna prowadzona przez wojewodę. Aby brytyjski cudzoziemiec mógł zostać uznany za obywatela polskiego, musi spełnić szereg rygorystycznych warunków ustawowych, do których należą:

Nieprzerwany pobyt w Polsce na podstawie odpowiednich zezwoleń przez określony czas, najczęściej trzy lata w przypadku posiadania zezwolenia na pobyt stały lub rezydenta długoterminowego UE.
Posiadanie stabilnego i regularnego źródła dochodu w Polsce, pozwalającego na utrzymanie siebie i członków rodziny pozostających na utrzymaniu.
Posiadanie tytułu prawnego do zajmowania lokalu mieszkalnego, na przykład umowy najmu, aktu własności mieszkania lub spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu.
Urzędowe poświadczenie znajomości języka polskiego na poziomie co najmniej B1, uzyskane po zdaniu egzaminu państwowego przed Państwową Komisją do spraw Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego lub poprzez przedstawienie świadectwa ukończenia szkoły w Polsce bądź szkoły za granicą z wykładowym językiem polskim.

Z kolei nadanie obywatelstwa przez Prezydenta RP jest procedurą opartą na konstytucyjnej prerogatywie Głowy Państwa. Prezydent może nadać obywatelstwo każdemu cudzoziemcowi, bez względu na to, jak długo przebywa on w Polsce i czy spełnia kryteria językowe czy dochodowe. Jest to jednak procedura o charakterze uznaniowym, od której decyzji nie przysługuje odwołanie ani skarga do sądu administracyjnego. Wniosek o nadanie obywatelstwa składa się za pośrednictwem wojewody właściwego dla miejsca zamieszkania cudzoziemca, który następnie przekazuje go wraz ze swoją opinią do Kancelarii Prezydenta RP.

Procedura odwoławcza – co zrobić w przypadku decyzji odmownej?

Postępowania przed wojewodami bywają skomplikowane i długotrwałe, a zdarza się również, że kończą się wydaniem decyzji odmownej – czy to w sprawie udzielenia zezwolenia na pobyt, czy też uznania za obywatela polskiego. W takiej sytuacji cudzoziemiec nie jest bezbronny. Przysługuje mu prawo do wniesienia odwołania, co pozwala na ponowne zbadanie sprawy przez organ wyższego stopnia.

Odwołanie od decyzji wojewody wnosi się do organu wyższego stopnia, którym w sprawach dotyczących pobytu cudzoziemców jest Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców. Kluczowe zasady procedury odwoławczej to:

Termin: Odwołanie należy wnieść w terminie czternastu dni od dnia doręczenia decyzji odmownej cudzoziemcowi. Przekroczenie tego terminu skutkuje bezskutecznością odwołania, chyba że cudzoziemiec udowodni, iż uchybienie nastąpiło bez jego winy i złoży wniosek o przywrócenie terminu w ciągu siedmiu dni od ustania przyczyny uchybienia.
Pośrednictwo: Odwołanie składa się za pośrednictwem wojewody, który wydał zaskarżoną decyzję. Wojewoda ma możliwość samodzielnego uwzględnienia odwołania w całości, jeśli uzna argumenty strony za w pełni uzasadnione. W przeciwnym razie przesyła akta sprawy wraz z odwołaniem do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców w terminie siedmiu dni.
Skutek wstrzymujący: Wniesienie odwołania w terminie powoduje, że pobyt cudzoziemca na terytorium Polski uważa się za legalny do czasu doręczenia decyzji organu drugiej instancji. Jest to niezwykle ważny mechanizm chroniący cudzoziemca przed zarzutem nielegalnego pobytu.

W treści odwołania należy precyzyjnie wskazać, z jakimi ustaleniami wojewody się nie zgadzamy, jakie przepisy prawa materialnego lub procesowego zostały naruszone oraz przedstawić nowe dowody, jeśli takie pojawiły się po wydaniu decyzji pierwszej instancji. Jeśli Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców utrzyma w mocy zaskarżoną decyzję, cudzoziemcowi przysługuje prawo do wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia decyzji organu odwoławczego. Należy jednak pamiętać, że samo wniesienie skargi do sądu nie legalizuje automatycznie pobytu cudzoziemca, chyba że sąd wyda postanowienie o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji.

Praktyczne studia przypadków (Case Studies)

Aby lepiej zobrazować opisywane mechanizmy, posłużmy się dwoma odmiennymi, praktycznymi przykładami, które pokazują, jak w rzeczywistości wyglądają procedury legalizacyjne i obowiązki stron.

Przypadek pierwszy: Zatrudnienie nowego specjalisty z Londynu

Pan John Smith jest obywatelem Wielkiej Brytanii, który przyjechał do Polski w marcu 2022 roku, czyli po zakończeniu okresu przejściowego związanego z Brexitem. John otrzymał ofertę pracy jako starszy programista w polskiej firmie technologicznej z siedzibą w Warszawie. Ponieważ nie mieszkał w Polsce przed końcem 2020 roku, nie jest beneficjentem Umowy Wystąpienia i podlega ogólnym przepisom dotyczącym obywateli państw trzecich.

Pracodawca Johna musiał w pierwszej kolejności wystąpić do Wojewody Mazowieckiego z wnioskiem o wydanie zezwolenia na pracę typu A. Przed złożeniem wniosku konieczne było uzyskanie informacji starosty o braku możliwości zaspokojenia potrzeb kadrowych pracodawcy na lokalnym rynku pracy (tzw. test rynku pracy), chyba że stanowisko programisty znajdowało się na liście zawodów zwolnionych z tego wymogu. Po uzyskaniu zezwolenia na pracę, John mógł ubiegać się o wizę krajową w celu wykonywania pracy w polskim konsulacie w Londynie. Po przyjeździe do Polski i rozpoczęciu pracy, pracodawca zgłosił go do ZUS i odprowadza za niego składki. Przed upływem ważności wizy, John złożył wniosek o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy i pracę. Dzięki temu jego pobyt w trakcie trwania procedury administracyjnej pozostał w pełni legalny. Po kilku miesiącach John otrzymał decyzję pozytywną oraz swoją pierwszą kartę pobytu ważną na okres trzech lat. Pracodawca skopiował ten dokument i dołączył do akt osobowych pracownika, dopełniając tym samym wszystkich ciążących na nim obowiązków prawnych.

Przypadek drugi: Brytyjczyk mieszkający w Polsce od 2018 roku

Pan Robert Taylor przeprowadził się do Krakowa w 2018 roku i od tego czasu stale mieszka w Polsce, pracując jako lektor języka angielskiego. Robert jest beneficjentem Umowy Wystąpienia. Jego głównym obowiązkiem było dokonanie wymiany posiadanego zaświadczenia o zarejestrowaniu pobytu obywatela UE na nowy dokument pobytowy potwierdzający status beneficjenta Umowy Wystąpienia. Robert złożył odpowiedni wniosek do Wojewody Małopolskiego przed końcem 2021 roku.

Dzięki temu Robert zachował prawo do swobodnego pobytu i pracy w Polsce bez konieczności uzyskiwania jakichkolwiek zezwoleń na pracę. Jego pracodawca, szkoła językowa, nie musiał ubiegać się o zezwolenie na pracę typu A ani przeprowadzać testu rynku pracy. Jedyne, co musiał zrobić pracodawca, to poprosić Roberta o przedstawienie nowej karty pobytu z adnotacją odnoszącą się do Umowy Wystąpienia, sporządzić jej kopię i zachować ją w aktach osobowych. Sytuacja Roberta jest znacznie prostsza, a jego prawa są niemal tożsame z prawami obywateli Unii Europejskiej.

Podsumowanie

Status obywatela Wielkiej Brytanii w Polsce po Brexicie wymaga dużej uwagi i skrupulatności zarówno od samego cudzoziemca, jak i od polskiego pracodawcy. Kluczem do uniknięcia sankcji prawnych i finansowych jest precyzyjne określenie statusu prawnego danej osoby oraz terminowe dopełnianie obowiązków rejestracyjnych i legalizacyjnych przed właściwym wojewodą. Choć procedury związane z uzyskiwaniem karty pobytu czy ubieganiem się o polskie obywatelstwo bywają skomplikowane i czasochłonne, to rzetelne przygotowanie dokumentacji oraz znajomość przysługujących środków odwoławczych pozwalają na bezpieczne i stabilne funkcjonowanie na polskim rynku pracy. Zarówno cudzoziemcy, jak i pracodawcy powinni pamiętać o ścisłym przestrzeganiu terminów, gdyż uchybienia w tym zakresie mogą prowadzić do poważnych konsekwencji, włącznie z koniecznością opuszczenia kraju przez pracownika.